Waarom één geluid mij na al die jaren nog steeds terugbrengt naar de oorlog

Mijn verhaal over trauma, herinneringen en hoe onze hersenen ons proberen te beschermen. Ik wil jullie iets vertellen over mezelf, niet omdat ik medelijden wil, maar omdat ik mensen wil laten begrijpen hoe onze hersenen werken en waarom bepaalde ervaringen ons soms ons hele leven kunnen blijven achtervolgen. Toen ik een kind was, was ik soldaat. Ik leefde in een wereld waarin je niet vanzelfsprekend veilig was en waarin er momenten waren waarop je voortdurend moest opletten om te kunnen overleven. Als kind zou je eigenlijk bezig moeten zijn met spelen, leren en ontdekken, maar mijn werkelijkheid was anders. Ik herinner me de nachten waarin ik samen met een kameraad de straat moest bewaken. We zaten op het dak van een van de huizen in onze straat, omdat we de straat wilden beschermen, en we hielden om de beurt de wacht. De een bleef wakker terwijl de ander probeerde te slapen. Ik zat daar met mijn geweer en lette op iedere beweging. Je leert in zo’n situatie om naar alles te luisteren, omdat een klein geluid belangrijk kan zijn en een beweging in de straat kan betekenen dat er gevaar dreigt. Je kunt je aandacht niet zomaar ergens anders op richten, want je weet nooit wanneer er iets gebeurt. Op een avond zat ik naast mijn geweer en was ik volledig gefocust op alles wat er in de straat gebeurde. Mijn kameraad sliep en toen hoorde ik het geluid van een kogel die op slechts enkele centimeters van mijn hoofd voorbijging. Dat geluid ben ik nooit meer vergeten. Ik heb tijdens die periode veel schoten en andere geluiden gehoord, dus het was niet de enige keer dat ik gevaar om me heen hoorde, maar juist dat specifieke geluid is bij mij blijven hangen. Het voelt alsof mijn hersenen dat geluid ergens diep hebben opgeslagen en het nooit helemaal hebben losgelaten. Wat het verhaal voor mij nog zwaarder maakt, is dat mijn kameraad ongeveer een week later werd geraakt en overleed. De herinnering aan die nachten gaat voor mij daarom niet alleen over het geluid van een kogel, maar ook over een vriend die naast mij zat, over het gevaar waarin we leefden en over iemand die er later niet meer was. Er zijn inmiddels jaren voorbijgegaan en mijn leven is veranderd. Ik ben niet meer dat kind op dat dak, maar toch kan ik vandaag de dag een geluid horen dat lijkt op het geluid van die kogel en plotseling weer terug zijn in mijn herinnering aan die nacht. Ik hoef daar niet bewust over na te denken, want het gebeurt vanzelf. Het geluid is er en mijn gedachten en gevoelens kunnen mij terugbrengen naar wat ik heb meegemaakt. Soms lijkt het alsof mijn lichaam eerder reageert dan mijn verstand. En precies daar wil ik het met jullie over hebben: hoe kan het dat een geluid na zoveel jaren nog steeds zo’n sterke reactie kan veroorzaken?

Onze hersenen onthouden niet alleen wat er gebeurt, maar ook wat gevaarlijk is

Ik ben gaan begrijpen dat onze hersenen niet zomaar een opslagplaats zijn waarin alle herinneringen netjes worden bewaard, maar dat ze ook voortdurend proberen ons te beschermen. Wanneer je in een gevaarlijke situatie terechtkomt, gaan verschillende processen in je hersenen samenwerken. Je aandacht wordt scherper, je lichaam maakt zich klaar om te reageren en je luistert beter, omdat je probeert iedere aanwijzing op te merken die je kan helpen om veilig te blijven. Dat gebeurt grotendeels automatisch. Een belangrijk onderdeel hiervan is de amygdala, een hersengebied dat betrokken is bij het herkennen van dreiging en het aansturen van angstreacties. Wanneer je hersenen gevaar herkennen, kan dit alarmsysteem razendsnel actief worden. Je hoeft op zo’n moment niet eerst rustig na te denken over de vraag of iets gevaarlijk is, want je lichaam kan al reageren voordat je bewust begrijpt wat er aan de hand is. Bij mij was er die nacht werkelijk gevaar. Een kogel vloog vlak langs mijn hoofd en mijn hersenen hoefden dus niet te overdrijven of een gevaar te verzinnen, want de dreiging was echt. Mijn hersenen moesten onthouden dat dit soort geluiden belangrijk konden zijn, niet omdat ik daar bewust voor koos, maar omdat mijn overleving ervan afhankelijk kon zijn. Je kunt het vergelijken met een rookmelder. Een rookmelder is gemaakt om alarm te slaan wanneer er brand is, maar als hij eenmaal erg gevoelig is afgesteld, kan hij later ook reageren op iets wat helemaal geen brand is. Zo kan het ook met ons alarmsysteem werken. Een geluid dat lijkt op een geluid uit een gevaarlijke situatie kan later opnieuw een reactie oproepen, zelfs wanneer je op dat moment veilig bent. Dat betekent niet dat het gevaar van vroeger opnieuw aanwezig is, maar dat je hersenen een overeenkomst herkennen met iets wat vroeger werkelijk gevaarlijk was.

Waarom juist dat ene geluid?

Misschien vraag je je af waarom ik zoveel geluiden heb gehoord, maar juist dit geluid zo sterk is blijven hangen. Dat komt doordat onze hersenen niet ieder geluid dezelfde betekenis geven. Een geluid dat samenvalt met intense angst, een bedreiging van je leven en een sterke lichamelijke reactie kan een bijzonder krachtige herinnering worden. De hersenen leren niet alleen hoe iets klonk, maar ook welke betekenis het op dat moment had. Het geluid van die kogel was voor mij geen gewoon geluid, want het hoorde bij een moment waarop mijn leven gevaar liep. In onze hersenen worden verbindingen tussen zenuwcellen voortdurend aangepast en wanneer bepaalde informatie en emoties sterk met elkaar verbonden raken, kunnen die verbindingen invloed hebben op hoe we later herinneringen ophalen en gevaar herkennen. De hippocampus helpt bijvoorbeeld bij het ordenen van herinneringen en de context waarin gebeurtenissen plaatsvonden, terwijl de amygdala een rol speelt bij de emotionele betekenis van een gebeurtenis en de reactie op dreiging. Wanneer ik nu een vergelijkbaar geluid hoor, kan mijn brein een overeenkomst herkennen met die eerdere ervaring. Daardoor kan niet alleen het geluid mijn aandacht trekken, maar kunnen ook de beelden en gevoelens die ermee verbonden zijn naar boven komen. Het is alsof één klein stukje van een herinnering toegang geeft tot een veel groter verhaal. Soms hoef ik dat verhaal niet eens bewust op te halen, omdat mijn reactie al kan beginnen voordat ik er woorden aan heb gegeven.

Waarom voelt het soms alsof je weer terug bent?

Dit vind ik een van de belangrijkste dingen om te begrijpen over trauma. Je kunt met je verstand weten dat iets lang geleden is gebeurd en dat je tegenwoordig op een andere plek bent, waar de omstandigheden heel anders zijn, maar toch kan een herinnering zoveel angst oproepen dat het voelt alsof je opnieuw in de gebeurtenis terechtkomt. Dat komt doordat herinneringen niet alleen uit woorden en beelden bestaan, maar ook verbonden kunnen zijn met lichamelijke reacties, emoties en automatische verwachtingen van gevaar. Wanneer je hersenen een traumatische herinnering activeren, kunnen je hartslag en ademhaling veranderen, kunnen je spieren zich aanspannen en kan je aandacht zich volledig richten op het geluid dat je hebt gehoord. Op dat moment kan je lichaam reageren alsof het opnieuw alert moet zijn. Het verschil tussen toen en nu kan daardoor op gevoelsniveau tijdelijk minder duidelijk zijn. Je verstand kan zeggen dat je veilig bent, terwijl je lichaam nog bezig is met reageren op wat het herkent. Bij sommige mensen gaat het om een korte schrikreactie, terwijl anderen beelden terugzien, sterke angst ervaren of het gevoel hebben dat ze de gebeurtenis opnieuw meemaken. Dat laatste kan een flashback zijn. Ik denk dat het belangrijk is dat mensen begrijpen dat dit niet betekent dat iemand zich aanstelt of bewust in het verleden blijft leven. Het kan een automatische reactie zijn van een brein dat ooit heeft geleerd dat opletten noodzakelijk was om te overleven.

Trauma gaat niet alleen over wat je hebt meegemaakt

Ik wil ook iets anders duidelijk maken. Twee mensen kunnen dezelfde gebeurtenis meemaken en er toch verschillend op reageren. De ene persoon ontwikkelt langdurige traumaklachten, terwijl de andere persoon dat niet doet. Dat betekent niet dat de ene persoon sterker is dan de andere. De ernst van het gevaar, eerdere ervaringen, de leeftijd waarop iets gebeurt, de duur van de onveiligheid, de steun die iemand krijgt en de manier waarop de gebeurtenis wordt verwerkt, kunnen allemaal een rol spelen. In mijn verhaal gaat het om een kind dat in een oorlogssituatie voortdurend moest opletten. Er was gevaar en er was weinig ruimte om gewoon kind te zijn. Als je lange tijd in zo’n omgeving leeft, kan waakzaamheid een gewoonte van je zenuwstelsel worden. Je leert om geluiden te controleren, bewegingen op te merken en voortdurend rekening te houden met wat er mis kan gaan. Dat kan je op dat moment helpen om te overleven, maar wanneer de situatie later verandert, kan diezelfde waakzaamheid blijven bestaan. Je bent dan misschien lichamelijk op een veilige plek, maar je alarmsysteem kan nog steeds sterk reageren op bepaalde signalen. Trauma is daarom niet simpelweg een herinnering aan iets naars, maar kan ook invloed hebben op hoe je hersenen in het heden gevaar herkennen en hoe je lichaam daarop reageert. Dat is iets wat ik belangrijk vind om te begrijpen, omdat je anders misschien niet begrijpt waarom iemand zo snel schrikt, voortdurend alert is of soms reageert op iets wat voor een ander heel onschuldig lijkt. Wat je van buitenaf ziet, vertelt namelijk niet altijd het hele verhaal van wat iemand van binnen ervaart.

Waarom mijn kameraad ook deel uitmaakt van die herinnering

Wanneer ik aan die nacht denk, gaat het niet alleen over de kogel. Ik denk ook aan mijn kameraad. Hij zat daar naast mij, we deelden dezelfde omstandigheden en probeerden samen de straat te beschermen. Hij sliep terwijl ik de wacht hield, en later werd hij geraakt en overleed hij. Ik kan niet precies vertellen hoe iedere herinnering in mijn hersenen met een andere herinnering verbonden is, maar het is goed mogelijk dat het geluid, de nacht, de angst en het verlies samen deel zijn gaan uitmaken van een emotioneel beladen herinnering. Daardoor kan een geluid dat mij aan de kogel herinnert, ook andere delen van die periode naar boven brengen. Dit gebeurt ook bij andere mensen. Iemand kan bijvoorbeeld een bepaalde geur ruiken en direct denken aan een ziekenhuis, terwijl een ander een deur hard hoort dichtslaan en terugdenkt aan een gewelddadige situatie. Weer iemand anders kan een lied horen en plotseling het verdriet voelen van een verlies dat jaren geleden plaatsvond. Het geluid, de geur of het lied is op zichzelf niet het hele verhaal, maar heeft betekenis gekregen doordat het verbonden is geraakt met een gebeurtenis. Juist die betekenis kan ervoor zorgen dat een reactie zo sterk blijft, zelfs wanneer de gebeurtenis zelf al heel lang geleden heeft plaatsgevonden.

Kunnen je hersenen dit ook weer leren veranderen?

Ik geloof dat het belangrijk is om te begrijpen dat onze hersenen niet alleen leren, maar ook kunnen veranderen. Dat betekent niet dat we onze herinneringen zomaar kunnen wissen. Wat er is gebeurd, is gebeurd. Ik kan die nacht niet veranderen en mijn kameraad niet terugbrengen, maar het is wel mogelijk om te leren dat een geluid in het heden niet automatisch betekent dat hetzelfde gevaar opnieuw aanwezig is. Bij traumagerichte behandelingen wordt gewerkt aan het verwerken van herinneringen en aan de manier waarop iemand op triggers reageert. Behandelingen zoals EMDR en traumagerichte cognitieve gedragstherapie kunnen mensen met traumaklachten helpen. Het doel is niet om te vergeten wat je hebt meegemaakt, maar om ervoor te zorgen dat de herinnering minder macht krijgt over je huidige leven. Wanneer een geluid mij terugbrengt naar die nacht, kan ik proberen mij opnieuw op het heden te richten. Waar ben ik nu? Wat zie ik om me heen? Wat hoor ik nog meer? Wat vertelt de huidige situatie mij? Door bewust aandacht te geven aan de omgeving waarin je nu bent, kun je jezelf helpen onderscheid te maken tussen de herinnering en het moment waarin je leeft. Dat neemt een traumareactie niet altijd meteen weg en het is geen vervanging voor professionele hulp, maar het kan wel helpen om opnieuw aandacht te geven aan het verschil tussen vroeger en nu. Het is belangrijk om jezelf daarbij de tijd te geven, want je kunt niet verwachten dat je lichaam alles wat het jarenlang heeft geleerd zomaar loslaat omdat je verstand inmiddels begrijpt dat de situatie veranderd is.

Waarom ik dit verhaal bij IKReset wil vertellen

Ik vertel dit verhaal omdat ik denk dat we mensen vaak te snel beoordelen. We zien iemand die boos wordt, zich terugtrekt, snel schrikt, voortdurend alert is of op een onverwacht moment emotioneel reageert. We zien het gedrag, maar we weten niet altijd wat daarachter zit. Misschien begrijpt die persoon zelf niet eens waarom hij zo reageert. Ik vind het belangrijk om niet alleen te kijken naar wat iemand doet, maar ook te proberen te begrijpen wat er in iemand gebeurt. Dat betekent niet dat alles wat iemand doet daarmee wordt goedgepraat, maar wel dat we ruimte maken om te onderzoeken waar gedrag vandaan komt en wat iemand nodig heeft om er anders mee om te gaan. Bij IKReset wil ik mensen helpen om zichzelf beter te begrijpen, stil te staan bij hun gedachten, gevoelens, ervaringen en reacties, en te ontdekken waarom bepaalde situaties hen raken en hoe ze stap voor stap meer grip kunnen krijgen op hun leven. Ik wil niet doen alsof ik voor iedereen een antwoord heb, want mijn eigen verhaal is niet hetzelfde als het verhaal van een ander. Mijn ervaringen hebben mij wel laten zien hoe diep gebeurtenissen kunnen doorwerken en hoe belangrijk het is dat iemand de ruimte krijgt om zijn verhaal te vertellen. Soms heeft iemand jarenlang geleerd om sterk te zijn, gevaar te herkennen en zichzelf te beschermen, zonder ooit de gelegenheid te hebben gehad om stil te staan bij wat die ervaringen met hem of haar hebben gedaan. Juist daarom vind ik het belangrijk dat we niet alleen naar de buitenkant kijken, maar ook proberen te begrijpen wat iemand heeft meegemaakt en wat die persoon nodig heeft om verder te kunnen.

Wat ik hoop dat je uit mijn verhaal meeneemt

Dat ene geluid heeft mij laten zien dat het verleden niet altijd alleen in onze gedachten zit, maar ook invloed kan hebben op hoe we luisteren, hoe we reageren en hoe veilig we ons voelen. Mijn hersenen hebben ooit geleerd om dat geluid serieus te nemen, omdat mijn leven werkelijk gevaar liep. Dat mijn reactie jaren later nog kan optreden, betekent niet dat ik bewust terug wil naar die nacht, maar dat een deel van mijn alarmsysteem nog steeds kan reageren op iets wat het met die ervaring verbindt. En ik weet dat ik daarin niet de enige ben. Misschien herken jij jezelf in een ander deel van dit verhaal. Misschien heb jij iets meegemaakt wat je moeilijk kunt uitleggen, of reageer je soms sterker dan je zelf begrijpt. Dan wil ik je meegeven dat het de moeite waard is om verder te kijken dan de reactie alleen. Vraag jezelf niet uitsluitend af waarom je zo doet, maar probeer ook eens te onderzoeken wat je brein heeft geleerd, waar je lichaam je voor probeert te beschermen en of je kunt leren om je in het heden weer veiliger te voelen. Dat zijn vragen waarmee je jezelf beter kunt leren begrijpen. Je hoeft niet alles in één keer op te lossen en je hoeft ook niet meteen alle antwoorden te hebben. Soms begint verandering met het herkennen van een patroon, het begrijpen van een reactie of het durven vertellen van een verhaal dat je lange tijd voor jezelf hebt gehouden. Bij IKReset begint verandering voor mij met begrijpen, niet met oordelen, maar met luisteren, onderzoeken en stap voor stap ontdekken wat iemand nodig heeft om verder te kunnen. Mijn verhaal is mijn verhaal, maar misschien helpt het jou om anders naar jezelf of naar iemand anders te kijken. Want achter gedrag kan een geschiedenis schuilgaan die je niet aan de buitenkant kunt zien, en soms begint een nieuwe richting pas wanneer je begrijpt waarom je tot nu toe op een bepaalde manier hebt gereageerd. IKReset — samen werken aan inzicht, veerkracht en een nieuwe richting.