Ik wil jullie iets vertellen over een behandelmethode waar je misschien weleens van hebt gehoord, namelijk EMDR. Misschien ken je iemand die deze behandeling heeft gehad, misschien heb je er iets over gelezen of misschien vraag je je af hoe het mogelijk is dat het volgen van bewegingen met je ogen kan helpen bij herinneringen die je veel angst, verdriet of spanning bezorgen. Om dat beter te begrijpen, moeten we eerst kijken naar wat er gebeurt wanneer iemand iets ingrijpends meemaakt en waarom sommige herinneringen jaren later nog steeds zo veel invloed kunnen hebben op hoe iemand zich voelt en gedraagt. Wanneer je iets meemaakt wat veel angst, verdriet of machteloosheid veroorzaakt, probeert je brein die gebeurtenis te verwerken en op te slaan als een herinnering. Meestal lukt het ons om een gebeurtenis na verloop van tijd een plek te geven, zodat we eraan kunnen terugdenken zonder dat we opnieuw dezelfde heftige gevoelens ervaren. Maar soms blijft een herinnering zo sterk verbonden met angst, spanning of gevaar dat een geluid, een geur, een bepaalde plek of zelfs een gedachte de gevoelens van toen opnieuw kan oproepen. Je weet met je verstand dat de gebeurtenis voorbij is, maar toch reageert je lichaam alsof er opnieuw iets mis kan gaan. Je hart gaat sneller kloppen, je spieren spannen zich aan, je wordt onrustig of je krijgt beelden terug die je liever niet opnieuw zou willen zien. Het kan zelfs gebeuren dat je bepaalde situaties gaat vermijden, omdat je bang bent dat de herinnering of het gevoel opnieuw naar boven komt. Denk bijvoorbeeld aan mijn eigen verhaal over de kogel die vlak langs mijn hoofd vloog toen ik als kind in een oorlogssituatie leefde. Jaren later kan een vergelijkbaar geluid mij nog steeds aan die gebeurtenis herinneren. Het geluid hoort bij het verleden, maar de reactie kan zich in het heden afspelen. Je zou kunnen zeggen dat mijn hersenen het geluid hebben verbonden met een moment waarop er werkelijk levensgevaar was. Wanneer een vergelijkbaar geluid opnieuw wordt gehoord, kan mijn alarmsysteem die overeenkomst herkennen en mij waarschuwen, ook als ik op dat moment helemaal niet in gevaar ben. Dat betekent niet dat de herinnering verkeerd is of dat ik mij aanstel, maar dat mijn hersenen een gebeurtenis hebben opgeslagen die voor mijn overleving van groot belang was. EMDR is een behandelmethode die onder andere is ontwikkeld om mensen te helpen bij dit soort ingrijpende herinneringen, zodat ze er met minder spanning en angst aan kunnen terugdenken.

Hoe is EMDR eigenlijk ontstaan? EMDR is ontstaan door het werk van de Amerikaanse psycholoog Francine Shapiro. In 1987 merkte zij tijdens een wandeling dat de vervelende gedachten die haar bezighielden minder intens leken te worden wanneer haar ogen heen en weer bewogen. Ze was nieuwsgierig naar wat er gebeurde en begon verder te onderzoeken of zulke oogbewegingen ook invloed konden hebben op de manier waarop mensen belastende herinneringen ervaarden. Ze deed vervolgens onderzoek en ontwikkelde haar eerste behandelmethode, die aanvankelijk EMD werd genoemd, wat staat voor Eye Movement Desensitization. Dat betekent in het Nederlands ongeveer het verminderen van de gevoeligheid voor een belastende herinnering door middel van oogbewegingen. In 1989 publiceerde Shapiro een eerste gecontroleerd onderzoek naar deze aanpak. Naarmate ze meer onderzoek deed en de methode verder ontwikkelde, werd ook aandacht besteed aan het verwerken van herinneringen en de gedachten die mensen over zichzelf en de gebeurtenis hebben. In 1991 kreeg de methode de naam EMDR, wat staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. De toevoeging Reprocessing verwijst naar het opnieuw verwerken van informatie en herinneringen. Sindsdien is EMDR verder onderzocht en ontwikkeld en wordt het tegenwoordig vooral gebruikt bij de behandeling van posttraumatische stressstoornis, ook wel PTSS genoemd, en andere traumagerelateerde klachten. Het is belangrijk om hierbij te begrijpen dat EMDR niet is ontstaan omdat iemand zomaar bedacht dat oogbewegingen een oplossing zouden zijn voor trauma. De ontdekking leidde tot onderzoek, verdere ontwikkeling en wetenschappelijke toetsing. Tegelijkertijd is het goed om eerlijk te blijven over wat we weten: EMDR wordt veel gebruikt en er is wetenschappelijk bewijs dat het mensen met PTSS kan helpen, maar onderzoekers bestuderen nog steeds welke onderdelen van de behandeling precies bijdragen aan het effect. We weten dus dat EMDR voor veel mensen werkzaam kan zijn, maar we kunnen niet zeggen dat we ieder proces in de hersenen volledig begrijpen. Wat betekent EMDR en wat gebeurt er tijdens de behandeling? Om EMDR beter te begrijpen, kun je het vergelijken met een herinnering die steeds opnieuw een alarm laat afgaan. Stel dat je als kind iets heel beangstigends hebt meegemaakt en dat je iedere keer wanneer je eraan denkt opnieuw dezelfde angst voelt. De bedoeling van EMDR is niet om de gebeurtenis uit je geheugen te wissen, maar om je te helpen de herinnering te verwerken, zodat je er later aan kunt terugdenken zonder dat de angst of spanning je telkens op dezelfde manier overspoelt. Je blijft weten wat er is gebeurd, maar de herinnering kan geleidelijk een andere plaats in je leven krijgen. Tijdens een EMDR-behandeling bespreekt een daarvoor opgeleide behandelaar eerst met je wat je klachten zijn, welke gebeurtenissen mogelijk een rol spelen en of je voldoende ondersteuning hebt om met de behandeling te beginnen. Daarna wordt samen gekeken naar een specifieke herinnering die veel spanning oproept. Je kunt bijvoorbeeld worden gevraagd om een beeld van de gebeurtenis in gedachten te nemen, te benoemen welke gevoelens daarbij horen en welke negatieve gedachte je over jezelf hebt gekregen. Iemand kan bijvoorbeeld denken: ik ben niet veilig, ik ben machteloos of ik had mezelf moeten kunnen beschermen. Niet iedereen heeft dezelfde gedachten en de behandelaar kijkt samen met jou wat bij jouw ervaring past. Vervolgens vraagt de behandelaar je om je aandacht bij een deel van de herinnering te houden terwijl je met je ogen de bewegingen van bijvoorbeeld een vinger volgt die van links naar rechts beweegt. Afhankelijk van de behandeling en wat voor jou passend is, kan ook worden gewerkt met afwisselende tikjes of geluiden aan de linker- en rechterkant. Dit wordt bilaterale stimulatie genoemd, wat betekent dat afwisselend beide kanten worden gestimuleerd. Tijdens korte momenten van deze stimulatie houd je de herinnering in gedachten en daarna bespreek je met de behandelaar wat je hebt gemerkt, bijvoorbeeld een verandering in je gevoel, een andere gedachte of een nieuwe herinnering die naar boven komt. Dit proces wordt meerdere keren herhaald en de behandelaar houdt in de gaten hoe je reageert en hoeveel spanning je ervaart. EMDR is dus niet simpelweg een paar keer met je ogen heen en weer kijken, maar een gestructureerde behandeling waarin de herinnering, je gevoelens, je gedachten en de begeleiding door een deskundige samen een rol spelen.EMDR Wat gebeurt er dan in je hersenen? Om dit uit te leggen, wil ik teruggaan naar het voorbeeld van het alarmsysteem in je lichaam. Wanneer je iets meemaakt wat je als levensgevaarlijk ervaart, kunnen de herinnering en de bijbehorende angst sterk met elkaar verbonden raken. Later kan een vergelijkbaar geluid of een andere aanwijzing die herinnering opnieuw activeren. Je lichaam reageert dan mogelijk met spanning, schrik of angst, ook als de situatie inmiddels veranderd is. Tijdens EMDR richt je samen met de behandelaar je aandacht op de belastende herinnering, terwijl je tegelijkertijd een andere taak uitvoert, zoals het volgen van bewegingen met je ogen. Onderzoekers denken dat deze combinatie van aandacht voor de herinnering en de afwisselende stimulatie kan helpen om de herinnering op een andere manier te verwerken. Een mogelijke verklaring is dat het tegelijkertijd actief houden van de herinnering en het uitvoeren van een aandachtstaak een beroep doet op je werkgeheugen, waardoor de herinnering minder levendig of emotioneel intens kan worden. Er bestaan ook andere verklaringen en er wordt nog onderzoek gedaan naar de precieze werking van EMDR. Wat we dus niet moeten zeggen, is dat de oogbewegingen letterlijk alle angst uit je hersenen verwijderen of dat de herinnering wordt gewist. Dat is niet wat EMDR beoogt. Het doel is dat je de gebeurtenis kunt blijven herinneren, maar dat de herinnering minder heftig wordt en je minder sterk in het heden beïnvloedt. Je kunt het vergelijken met een oud alarmsysteem dat bij bepaalde signalen veel te snel afgaat. Door de gebeurtenis zorgvuldig te verwerken, kan de betekenis van die herinnering veranderen en kan het mogelijk worden om er met meer rust naar te kijken. Dit gebeurt niet bij iedereen op dezelfde manier of in hetzelfde tempo, en soms zijn meerdere behandelsessies nodig. Waarvoor wordt EMDR gebruikt? EMDR wordt vooral ingezet bij mensen die last hebben van traumatische ervaringen en bij klachten die passen bij PTSS. Dat kan bijvoorbeeld gaan om mensen die oorlog, geweld, misbruik, een ernstig ongeluk of een andere ingrijpende gebeurtenis hebben meegemaakt. Sommige mensen hebben last van terugkerende nachtmerries, flashbacks, sterke schrikreacties of het vermijden van situaties die hen aan het verleden herinneren. Anderen merken dat ze voortdurend alert zijn, moeilijk kunnen ontspannen of zich niet veilig voelen, zelfs wanneer daar op dat moment geen directe aanleiding voor is. Bij zulke klachten kan EMDR onderdeel zijn van een behandeling die erop gericht is de traumatische herinneringen te verwerken. Ook bij andere problemen wordt EMDR soms overwogen, bijvoorbeeld wanneer angst of bepaalde klachten sterk verbonden zijn met specifieke belastende herinneringen. Of EMDR in zo’n situatie geschikt is, hangt af van de persoon, de aard van de klachten en de professionele beoordeling. Het is daarom niet juist om te zeggen dat EMDR dé oplossing is voor iedere vorm van angst, verdriet, onzekerheid, verslaving of psychische moeilijkheid. Bij sommige klachten is een andere behandeling geschikter, en soms wordt EMDR gecombineerd met andere vormen van hulp. De behandelaar onderzoekt samen met de cliënt wat nodig is en welke aanpak het beste aansluit bij de situatie. Is EMDR hetzelfde als vergeten? Nee, en dat vind ik een belangrijk verschil. Wanneer iemand EMDR krijgt, is het doel niet om te vergeten wat er is gebeurd, maar om de herinnering beter te kunnen verdragen en verwerken. Een persoon die geweld heeft meegemaakt, blijft weten wat er is gebeurd. Het verlies van een dierbare verdwijnt niet en de gebeurtenis wordt niet ongedaan gemaakt. Wat mogelijk wel verandert, is de manier waarop de herinnering wordt ervaren. Waar iemand eerst iedere keer opnieuw overweldigd werd door angst, kan het later gemakkelijker worden om over de gebeurtenis te praten of eraan terug te denken zonder dezelfde heftige reactie te krijgen. Dat betekent niet dat verdriet helemaal verdwijnt of dat iemand nooit meer geraakt zal worden, maar wel dat de herinnering mogelijk minder macht krijgt over het dagelijks leven. Stel dat je jarenlang bang bent geweest voor een bepaald geluid omdat het je aan een traumatische gebeurtenis herinnert. Na een succesvolle behandeling kun je dat geluid misschien nog steeds herkennen en weten waar het vandaan komt, maar hoef je niet meer dezelfde intense angst te ervaren. Het verschil zit dus niet noodzakelijk in wat je weet, maar in hoe de herinnering je op dat moment beïnvloedt. Je verleden blijft onderdeel van je verhaal, maar het hoeft niet voortdurend te bepalen hoe je je in het heden voelt of gedraagt. Is EMDR zwaar en werkt het bij iedereen? EMDR kan emotioneel zwaar zijn, omdat je tijdens de behandeling aandacht geeft aan herinneringen die je misschien lange tijd hebt geprobeerd te vermijden. Sommige mensen ervaren tijdens of na een sessie tijdelijk meer spanning, vermoeidheid, levendige dromen of andere gevoelens. Daarom is het belangrijk dat de behandeling wordt uitgevoerd door iemand die hiervoor is opgeleid en die samen met jou kijkt of je eraan toe bent, hoe je reageert en welke ondersteuning je nodig hebt. Een goede behandeling bestaat niet alleen uit het oproepen van een herinnering, maar ook uit voorbereiding, begeleiding en aandacht voor hoe je na de sessie verdergaat. EMDR werkt bovendien niet bij iedereen even goed en het aantal benodigde sessies verschilt per persoon. Iemand die één ingrijpende gebeurtenis heeft meegemaakt, kan een ander behandeltraject nodig hebben dan iemand die jarenlang met onveiligheid, geweld of meerdere traumatische ervaringen te maken heeft gehad. Soms zijn er ook andere klachten of omstandigheden waarmee rekening moet worden gehouden. Het is daarom verstandig om vooraf met een deskundige te bespreken wat je kunt verwachten en welke behandeling het beste bij je past. Probeer ernstige traumatische herinneringen niet zelfstandig op te roepen en vervolgens zelf EMDR toe te passen, want zonder goede begeleiding kan dit te veel spanning oproepen. Waarom ik dit bij IKReset wil uitleggen Ik vind het belangrijk dat mensen begrijpen dat gedrag vaak een achtergrond heeft die je niet meteen kunt zien. Iemand kan snel boos worden, zich terugtrekken, voortdurend op zijn hoede zijn of moeite hebben om anderen te vertrouwen. Dat betekent niet automatisch dat die persoon een trauma heeft, maar het kan wel een reden zijn om verder te kijken dan het gedrag alleen. Soms heeft iemand in het verleden geleerd dat opletten noodzakelijk was, dat vertrouwen gevaarlijk kon zijn of dat gevoelens beter verborgen konden blijven. Wat ooit een manier was om met moeilijke omstandigheden om te gaan, kan later in het leven problemen veroorzaken. Bij IKReset wil ik mensen helpen om zichzelf beter te begrijpen, woorden te geven aan wat ze meemaken en te onderzoeken welke patronen invloed hebben op hun dagelijks leven. Mijn eigen ervaringen hebben mij geleerd dat gebeurtenissen diep kunnen doorwerken, ook wanneer je aan de buitenkant misschien laat zien dat je sterk bent en verdergaat met je leven. Ik weet ook dat mijn verhaal niet hetzelfde is als dat van een ander en dat ik niet voor iedere psychische klacht de juiste behandeling kan bieden. EMDR is een gespecialiseerde behandeling die door een daarvoor opgeleide behandelaar moet worden uitgevoerd. Coaching kan wel ruimte bieden om te praten over persoonlijke ervaringen, grenzen, onzekerheid en de stappen die iemand wil zetten, maar is niet hetzelfde als traumabehandeling. Wat ik hoop, is dat mensen door deze uitleg beter begrijpen waarom iemand soms zo sterk reageert op iets wat voor een ander onschuldig lijkt, en dat ze beseffen dat hulp zoeken geen teken van zwakte is. Je hoeft niet te doen alsof alles goed gaat en je hoeft ook niet alles alleen op te lossen. Het begint soms met begrijpen wat er met je gebeurt, erkennen dat je ergens last van hebt en onderzoeken welke ondersteuning je nodig hebt om verder te kunnen. Bij IKReset begint verandering voor mij met begrijpen, niet met oordelen, maar met luisteren, onderzoeken en stap voor stap ontdekken wat iemand nodig heeft om verder te kunnen.