Pesten: één minuut plezier kan iemand jarenlang pijn doen

Ik wil het onderwerp pesten vanuit mezelf bespreken, omdat ik vind dat we beter moeten begrijpen wat er gebeurt wanneer mensen elkaar bewust pijn doen. Ik wil niet met een vinger wijzen of zeggen dat iemand slecht is, maar ik wil je laten nadenken over je eigen gedrag en over de gevolgen die jouw keuzes voor een ander kunnen hebben. Eén minuut plezier voor jou kan voor een ander jarenlang ellende betekenen. Wanneer je iemand uitlacht, een gemene opmerking maakt, een vernederende foto deelt of iemand bewust buitensluit, voelt dat voor jou misschien als een grapje dat na een paar minuten alweer vergeten is. Je staat met je vrienden te lachen en gaat daarna gewoon verder met je dag. Maar degene die het doelwit is, kan diezelfde gebeurtenis nog dagen, maanden of zelfs jaren met zich meedragen. Die persoon kan zich gaan afvragen wat er mis is met zichzelf, waarom anderen hem of haar niet accepteren en of er misschien echt iets mis is met zijn of haar uiterlijk, gedrag of persoonlijkheid. Wat jij in één minuut doet, kan ervoor zorgen dat iemand de volgende ochtend met buikpijn naar school gaat, bang wordt om de klas binnen te lopen of steeds vaker smoesjes verzint om thuis te blijven. Misschien durft diegene minder te praten, trekt hij of zij zich terug uit vriendschappen of wordt het steeds moeilijker om andere mensen te vertrouwen. Soms neemt iemand de woorden van een pestkop uiteindelijk over in het eigen hoofd. Dan is er niemand meer nodig om te zeggen dat die persoon niet goed genoeg is, omdat hij of zij dat zelf al is gaan geloven. Niet iedereen reageert hetzelfde op pesten en niet iedereen houdt er dezelfde gevolgen aan over, maar je weet nooit precies wat iemand al heeft meegemaakt, hoe onzeker iemand zich vanbinnen voelt of hoeveel pijn jouw woorden op dat moment kunnen toevoegen. Daarom is het gevaarlijk om zelf te bepalen dat iets maar een grapje is en dat de ander zich niet zo moet aanstellen.
Hoe ontstaat pesten wanneer een groep bij elkaar komt? Stel je voor dat een groep jongeren bij elkaar staat en één persoon een gemene opmerking maakt over iemand anders. Een paar mensen beginnen te lachen. Misschien vonden ze de opmerking niet eens zo grappig, maar ze lachen toch mee, omdat ze erbij willen horen of bang zijn dat de groep zich anders tegen hen keert. Een ander voegt er nog iets aan toe en iemand haalt zijn telefoon tevoorschijn om het moment te filmen. Binnen een paar minuten kan een situatie ontstaan waarin meerdere mensen samen één persoon naar beneden halen. Maar wat gebeurt hier eigenlijk? In een groep zijn mensen vaak niet alleen bezig met wat ze zelf vinden, maar ook met hoe anderen naar hen kijken. Ze willen vrienden houden, geaccepteerd worden en voorkomen dat ze zelf buitengesloten worden. Wanneer iemand merkt dat een gemene opmerking de groep laat lachen of hem of haar extra aandacht oplevert, kan diegene dat gedrag opnieuw gebruiken. Anderen doen vervolgens mee, omdat ze dezelfde aandacht willen of bang zijn om zelf het doelwit te worden. Zo kan pesten langzaam een patroon worden waarin steeds dezelfde persoon wordt aangevallen en de rest van de groep dit gedrag in stand houdt. Soms begint het met één persoon die de leiding neemt en bepaalt wie erbij hoort, over wie gelachen wordt en wie buitengesloten mag worden. De anderen kunnen het gevoel krijgen dat ze moeten kiezen: meedoen of het risico lopen zelf niet meer bij de groep te horen. En precies daar gebeurt iets belangrijks. Mensen die alleen misschien nooit iemand zouden pesten, kunnen zich in een groep toch anders gaan gedragen. Dat betekent niet dat je geen eigen keuzes meer kunt maken. Je blijft verantwoordelijk voor je eigen gedrag, ook wanneer anderen iets anders van je verwachten. Je kunt besluiten niet mee te lachen, niet mee te doen en niet bij te dragen aan het vernederen van een ander. Je hoeft ook niet altijd midden in een groep de confrontatie aan te gaan als dat onveilig voelt. Je kunt achteraf naar degene die gepest wordt toegaan, vragen hoe het gaat of hulp inschakelen.
Wat gebeurt er in je brein wanneer je meedoet? Om dit te begrijpen, moet je weten dat je hersenen voortdurend leren van wat je meemaakt. Wanneer de groep lacht om jouw opmerking, kun je een prettig gevoel krijgen. Je krijgt aandacht, voelt je misschien belangrijker of hebt het idee dat je erbij hoort. Je hersenen zijn gevoelig voor beloningen en leren welke handelingen je iets opleveren. Als je merkt dat je door bepaald gedrag aandacht of waardering krijgt, kan de neiging ontstaan om het opnieuw te doen. Dat betekent niet dat je hersenen je dwingen om te pesten, maar wel dat aandacht en groepswaardering invloed kunnen hebben op de keuzes die je maakt. Tegelijkertijd kan je aandacht steeds meer gericht raken op de reacties van de groep. Je let op wie lacht, wie kijkt en wie iets terugzegt. Daardoor sta je soms minder stil bij de gevoelens van degene die je kwetst. Als iedereen het gedrag normaal lijkt te vinden, kun je jezelf wijsmaken dat het wel meevalt. Je denkt bijvoorbeeld: iedereen doet het toch, hij lacht zelf ook weleens of zij moet niet zo gevoelig zijn. Zulke gedachten maken het makkelijker om door te gaan zonder goed na te denken over de gevolgen. Maar stel jezelf eens een andere vraag: als je iemand alleen durft te vernederen wanneer je vrienden erbij staan, ben je dan werkelijk sterk, of ben je bang om zonder hun goedkeuring te staan? Echte zelfbeheersing betekent niet dat je altijd de stoerste moet zijn. Het betekent dat je kunt nadenken voordat je handelt, ook wanneer de groep iets anders van je verwacht.
Wat gebeurt er in het brein van iemand die gepest wordt? Mensen hebben van nature behoefte aan contact, veiligheid en het gevoel dat ze ergens bij horen. Wanneer een groep je herhaaldelijk afwijst, uitlacht of bedreigt, kan dat voelen als een voortdurende sociale bedreiging. Je hersenen helpen je om gevaar op te merken en je lichaam daarop voor te bereiden. Wanneer je steeds opnieuw wordt gepest, kun je al gespannen raken voordat er iets gebeurt. Je ziet bijvoorbeeld de groep op het schoolplein staan en vraagt je direct af of ze vandaag weer iets gaan doen. Je hoort mensen achter je lachen en denkt dat ze jou bedoelen. Misschien kijk je voortdurend om je heen om te ontdekken wie je kunt vertrouwen. Je lichaam kan daarop reageren met stress. Je hart gaat sneller kloppen, je spieren spannen zich aan en je kunt buikpijn of hoofdpijn krijgen. Sommige mensen slapen slechter, kunnen zich moeilijk concentreren of voelen zich voortdurend moe. Wanneer die spanning lang aanhoudt, kan het ook moeilijker worden om rustig te reageren, nieuwe mensen te vertrouwen of met plezier naar school te gaan. Wat ik belangrijk vind om je te laten begrijpen, is dat je aan de buitenkant niet altijd ziet wat iemand vanbinnen meemaakt. De ene persoon wordt stil, de andere wordt boos en weer een ander doet alsof er niets aan de hand is. Iemand kan zelfs meelachen om te voorkomen dat de groep merkt hoeveel pijn het doet. Dat betekent niet dat die persoon het grappig vindt. Soms probeert iemand op die manier de situatie door te komen. Wanneer je lange tijd het gevoel krijgt dat je niet goed genoeg bent, kan dat invloed hebben op de keuzes die je later maakt. Misschien durf je niet voor jezelf op te komen, vermijd je nieuwe contacten of geloof je complimenten niet meer. Toch betekent dit niet dat je voor altijd beschadigd bent. Mensen kunnen herstellen van nare ervaringen, zeker wanneer ze steun krijgen en zich weer veilig voelen. Maar herstel vraagt soms tijd en het is niet eerlijk om tegen iemand te zeggen dat diegene zich er gewoon overheen moet zetten.
Wat als je alleen maar toekijkt? Misschien denk je dat je niets met pesten te maken hebt, omdat jij zelf niemand uitscheldt of aanraakt. Maar ook wanneer je erbij staat en niets doet, kan je reactie invloed hebben op wat er gebeurt. Degene die gepest wordt, ziet misschien tien mensen toekijken en niemand die iets zegt. Daardoor kan het voelen alsof iedereen het ermee eens is, zelfs wanneer dat niet zo is. Dat betekent niet dat je altijd schuldig bent wanneer je niet durft in te grijpen. Je kunt bang zijn dat je zelf aan de beurt komt, en die angst kan heel begrijpelijk zijn. Toch zijn er manieren om iets te betekenen zonder jezelf onnodig in gevaar te brengen. Je kunt niet meelachen, een vernederend filmpje niet doorsturen, na afloop steun bieden of het vertellen aan iemand die kan helpen. Je kunt ook tegen degene die gepest wordt zeggen dat wat er gebeurde niet normaal was en dat die persoon er niet alleen voor staat. Je hoeft niet de populairste persoon van de groep te zijn om iets goeds te doen. Soms begint verandering bij één iemand die besluit niet langer mee te gaan in het gedrag van de rest.
Wat wil ik dat je hiervan begrijpt? Ik wil niet dat je dit leest en alleen denkt aan iemand die vroeger bij jou in de klas werd gepest. Ik wil dat je ook naar jezelf durft te kijken. Heb je weleens meegela­chen omdat iedereen dat deed? Heb je ooit iets over iemand gezegd om indruk te maken? Heb je weleens iemand buitengesloten omdat je bang was dat je anders zelf niet meer bij de groep hoorde? Als dat zo is, betekent het niet dat je voor altijd een pestkop bent. Je kunt erkennen wat je hebt gedaan, verantwoordelijkheid nemen en je gedrag veranderen. Dat begint met eerlijk durven kijken naar de gevolgen voor een ander, zonder meteen excuses te zoeken. En als jij degene bent die gepest wordt, wil ik dat je één ding goed begrijpt: het gedrag van anderen bepaalt niet jouw waarde als mens. Je hoeft niet anders te worden om respect te verdienen. Je verdient het om je veilig te voelen, op school, thuis, op straat en online. Praat met iemand die je vertrouwt als je er alleen niet uitkomt. Uiteindelijk wil ik dat we allemaal leren om verder te kijken dan het moment zelf. Want misschien vergeet jij morgen alweer wat je vandaag hebt gezegd, maar de ander kan die woorden nog lang met zich meedragen. Eén minuut plezier voor jou kan jarenlang ellende betekenen voor een ander. Denk daarom na voordat je meedoet. Je kunt een groep volgen, maar je kunt ook degene zijn die besluit dat het genoeg is.

Natuurlijk mag je me bellen als je denkt dat je je verhaal kwijt wilt of schrijf hier even wat je ervan vind.

Tony