Onzekerheid: de strijd die je niet altijd aan de buitenkant ziet

Ik heb zelf veel uitgezocht over menselijk gedrag en ben in mijn eigen ervaringen veel en vaak onzekerheid tegengekomen. Wat mij daarbij steeds meer is gaan opvallen, is dat onzekerheid veel meer invloed op iemands leven kan hebben dan we op het eerste gezicht denken. We zien vaak alleen wat iemand doet, wat iemand zegt of hoe iemand zich gedraagt, maar we zien niet altijd wat er in het hoofd van die persoon gebeurt. Achter iemand die stil is, boos reageert, voortdurend bevestiging zoekt, alles perfect wil doen of altijd probeert anderen tevreden te houden, kan een heel verhaal schuilgaan. We denken soms dat iemand gewoon zo is, terwijl we niet weten hoeveel twijfel, angst, teleurstelling of eerdere ervaringen invloed hebben gehad op de manier waarop die persoon naar zichzelf en de wereld kijkt. Daarom wil ik het over onzekerheid hebben, want ik vind dat we moeten leren begrijpen wat het met iemand doet, hoe het ontstaat, hoe het zich kan ontwikkelen en hoe het uiteindelijk invloed kan krijgen op de keuzes die iemand maakt, de relaties die iemand aangaat en de toekomst die iemand voor zichzelf ziet. Onzekerheid begint niet altijd op één bepaald moment. Soms ontstaat het langzaam, zonder dat je zelf doorhebt wat er gebeurt. Misschien word je vroeger vaak vergeleken met anderen, krijg je regelmatig kritiek, word je uitgelachen wanneer je iets verkeerd doet of heb je het gevoel dat je nooit helemaal voldoet aan de verwachtingen van de mensen om je heen. Misschien hoor je vaak dat je iets beter moet doen, dat je te gevoelig bent, dat je je aanstelt of dat iemand anders het veel beter kan dan jij. Eén opmerking hoeft niet meteen grote gevolgen te hebben, maar wanneer je bepaalde boodschappen steeds opnieuw hoort, kunnen ze zich in je hoofd gaan vastzetten. Op een gegeven moment hoef je niet eens meer te wachten tot iemand kritiek geeft, omdat je zelf al begint te denken dat je het toch niet goed genoeg zult doen. Je gaat jezelf controleren voordat iemand anders dat kan doen. Je vraagt je af of je wel slim genoeg bent, of je er goed uitziet, of mensen je aardig vinden en of je wel iets te bieden hebt. Zo kan er langzaam een verschil ontstaan tussen wie je werkelijk bent en hoe je jezelf bent gaan zien. Wat ik belangrijk vind om te begrijpen, is dat onzekerheid niet alleen gaat over iets niet durven of ergens bang voor zijn. Het kan ook betekenen dat je steeds twijfelt aan je eigen oordeel, dat je moeilijk beslissingen neemt, dat je voortdurend nadenkt over wat anderen van je vinden of dat je jezelf vergelijkt met mensen die volgens jou verder zijn in het leven. Je kunt bijvoorbeeld een goed idee hebben, maar het niet durven uitspreken omdat je bang bent dat anderen je uitlachen. Je kunt ergens trots op zijn, maar dat gevoel meteen weer kwijtraken wanneer iemand anders iets bereikt wat volgens jou beter is. Je kunt een compliment krijgen en toch denken dat iemand het alleen maar zegt om aardig te zijn. Zelfs wanneer je iets goed doet, lukt het dan niet altijd om dat zelf te geloven. Je hoofd blijft zoeken naar wat er ontbreekt, wat beter had gekund of wat er de volgende keer mis kan gaan. Daardoor wordt het moeilijk om tevreden te zijn met jezelf, omdat je steeds een nieuwe reden vindt om aan jezelf te twijfelen. Ik denk dat we ook moeten begrijpen dat onzekerheid zich bij iedereen anders kan laten zien. De ene persoon trekt zich terug en durft nauwelijks iets te zeggen, terwijl een ander juist heel aanwezig is en voortdurend wil laten zien wat hij of zij kan. Sommige mensen proberen alles perfect te doen, omdat ze bang zijn om fouten te maken. Anderen stellen dingen uit, omdat ze al bij voorbaat denken dat het toch niet zal lukken. Er zijn mensen die overal toestemming voor lijken te vragen en anderen die boos of defensief reageren zodra iemand kritiek geeft. Dat gedrag kan verschillende oorzaken hebben en onzekerheid is daar maar één mogelijke verklaring voor. Toch is het interessant om jezelf af te vragen wat er achter je eigen reacties zit. Wanneer je bijvoorbeeld heel boos wordt omdat iemand je ergens op aanspreekt, gaat het dan werkelijk alleen om wat die persoon zegt, of raakt die opmerking misschien een twijfel die je al langer over jezelf hebt? Wanneer je iets niet probeert, ben je dan niet geïnteresseerd, of ben je bang dat je zult ontdekken dat je het niet kunt? En wanneer je steeds bevestiging nodig hebt van anderen, geloof je dan zelf eigenlijk wel dat je goed genoeg bent? Onzekerheid kan namelijk invloed hebben op de manier waarop je gebeurtenissen uitlegt. Stel dat je iemand een bericht stuurt en die persoon reageert pas uren later. Misschien denkt de ene persoon dat de ander druk is en er later op terugkomt. Maar wanneer je onzeker bent, kun je al snel gaan denken dat je iets verkeerd hebt gezegd, dat de ander je niet meer aardig vindt of dat je niet belangrijk genoeg bent om antwoord te krijgen. Je hebt dan niet alleen te maken met wat er werkelijk gebeurt, maar ook met de betekenis die je hoofd eraan geeft. Je kunt een hele situatie opbouwen op basis van iets wat je niet zeker weet. Hoe langer je daarover blijft nadenken, hoe echter die gedachte kan gaan voelen. Uiteindelijk reageer je misschien boos, trek je jezelf terug of stuur je meerdere berichten om te controleren of alles nog goed is. De ander begrijpt vervolgens niet waarom je zo reageert, omdat die persoon helemaal niet bezig was met wat jij in je hoofd had opgebouwd. Zo kan onzekerheid problemen veroorzaken in relaties, terwijl de oorspronkelijke situatie misschien veel eenvoudiger was dan je dacht. Wat gebeurt er eigenlijk in je hoofd wanneer je onzeker bent? Je hersenen proberen voortdurend informatie te verwerken, situaties te begrijpen en in te schatten wat er kan gebeuren. Ze gebruiken daarbij niet alleen wat je op dat moment ziet en hoort, maar ook ervaringen die je eerder hebt opgedaan. Wanneer je bijvoorbeeld vaker bent afgewezen, gekwetst of bekritiseerd, kun je gevoeliger worden voor situaties die je daaraan herinneren. Je gaat sneller letten op gezichtsuitdrukkingen, woorden, stiltes en veranderingen in het gedrag van anderen. Je probeert te ontdekken of er iets mis is voordat je opnieuw gekwetst kunt worden. Dat kan ervoor zorgen dat je veel gaat nadenken en situaties steeds opnieuw in je hoofd afspeelt. Je bedenkt wat iemand bedoelde, wat je zelf anders had moeten zeggen en wat er misschien morgen gaat gebeuren. Je denkt dat je jezelf voorbereidt, maar soms raak je daardoor juist steeds verder verstrikt in je eigen gedachten. Je hoofd blijft zoeken naar zekerheid in situaties waarin je die zekerheid helemaal niet kunt krijgen. Wanneer je lang blijft piekeren, kan je lichaam daar ook op reageren. Je kunt gespannen raken, slechter slapen, sneller geïrriteerd zijn of moeite krijgen om je te concentreren. Misschien voel je onrust wanneer je iets moet doen waarvan je niet weet hoe het zal aflopen. Je kunt bepaalde situaties gaan vermijden, omdat je tijdelijk rust ervaart wanneer je ze niet hoeft aan te gaan. Maar daar zit een probleem. Wanneer je iets steeds vermijdt uit angst dat het misgaat, krijg je minder kansen om te ontdekken dat je het misschien wel kunt. Je leert dan niet dat een fout maken meestal niet het einde van de wereld is, dat iemand het soms niet met je eens kan zijn zonder je af te wijzen of dat je iets kunt proberen zonder vooraf te weten of je succesvol zult zijn. Je onzekerheid krijgt daardoor steeds meer ruimte. Niet omdat je zwak bent, maar omdat je hoofd gewend raakt aan een manier van reageren die op korte termijn bescherming biedt en je op lange termijn juist kan beperken. Ik gebruik zelf graag de vergelijking met kamers in je hoofd. Stel je voor dat je hoofd bestaat uit verschillende kamers waarin herinneringen, gevoelens en ervaringen zijn opgeslagen. In de ene kamer liggen mooie herinneringen, in een andere kamer verdriet, boosheid, angst, onzekerheid of teleurstelling. Er zijn ook kamers waarin vertrouwen, plezier, trots en hoop liggen. Je kunt je voorstellen dat bepaalde gebeurtenissen ervoor zorgen dat een deur naar een bepaalde kamer gemakkelijker opengaat. Wanneer iemand je bijvoorbeeld bekritiseert, kan dat een herinnering oproepen aan een periode waarin je voortdurend het gevoel had dat je niet goed genoeg was. De opmerking van vandaag raakt dan niet alleen het moment zelf, maar ook gevoelens die je al langer met je meedraagt. Soms begrijp je zelf niet eens waarom iets je zo diep raakt. Je denkt misschien dat je overdreven reageert, terwijl er vanbinnen veel meer wordt aangeraakt dan de gebeurtenis van dat moment. Het kan ook gebeuren dat je bepaalde kamers juist probeert gesloten te houden, omdat je niet wilt voelen wat erin ligt. Maar wanneer je alles wat pijn doet blijft wegstoppen, betekent dat niet automatisch dat het verdwenen is. Soms komt het op een ander moment toch weer naar boven, bijvoorbeeld wanneer je onder druk staat of wanneer iemand iets doet wat je aan vroeger herinnert. Ik vind het daarom belangrijk dat mensen leren begrijpen wat ze voelen en waar bepaalde reacties mogelijk vandaan komen, zonder zichzelf daarvoor te veroordelen. Wat ik ook belangrijk vind, is dat je niet altijd hoeft te zijn zoals je jezelf bent gaan zien. Wanneer je jarenlang denkt dat je niet slim genoeg bent, betekent dat niet dat je daadwerkelijk weinig kunt. Wanneer je vaak bent afgewezen, betekent dat niet dat niemand je ooit zal accepteren. En wanneer je fouten hebt gemaakt, betekent dat niet dat je als mens mislukt bent. Toch kunnen zulke gedachten zo vertrouwd worden dat je ze gaat behandelen alsof het feiten zijn. Je zegt bijvoorbeeld tegen jezelf dat je iets niet kunt, nog voordat je het hebt geprobeerd. Je denkt dat iemand je toch niet aardig zal vinden, nog voordat je die persoon de kans hebt gegeven om je te leren kennen. Je gaat jezelf vergelijken met anderen en gebruikt iedere vergelijking als bewijs dat je tekortschiet. Op die manier bouw je langzaam een beeld van jezelf op dat niet noodzakelijk overeenkomt met de werkelijkheid. Je ziet vooral wat je niet hebt, wat je niet kunt en wat anderen volgens jou beter doen. Daardoor vergeet je soms te kijken naar wat je al hebt geleerd, welke moeilijkheden je hebt overwonnen en welke eigenschappen je juist waardevol maken.

Onzekerheid kan ook invloed hebben op de grenzen die je stelt. Wanneer je bang bent dat iemand boos wordt of je niet meer aardig vindt, kan het moeilijk zijn om nee te zeggen. Je stemt misschien in met dingen die je eigenlijk niet wilt, omdat je geen teleurstelling wilt veroorzaken. Je past je mening aan, houdt je gevoelens voor jezelf en probeert ervoor te zorgen dat iedereen tevreden blijft. Je denkt dat je daarmee de relatie beschermt, maar ondertussen raak je steeds verder verwijderd van wat je zelf nodig hebt. Op een gegeven moment weet je misschien niet eens meer wat je werkelijk wilt, omdat je zo gewend bent geraakt aan het rekening houden met anderen. Je kunt moe worden, frustratie opbouwen en het gevoel krijgen dat niemand rekening met jou houdt. Toch hebben anderen soms helemaal niet door dat je over je eigen grenzen heen gaat, omdat je nooit duidelijk hebt laten zien waar die grenzen liggen. Daarom is het belangrijk om te leren dat je niet egoïstisch bent wanneer je rekening houdt met jezelf. Je mag anderen helpen, je mag rekening houden met hun gevoelens en je mag er voor iemand zijn, maar je hoeft jezelf daarvoor niet steeds op de laatste plaats te zetten. Aan de andere kant kan onzekerheid er ook voor zorgen dat iemand juist afstand houdt. Wanneer je bang bent om gekwetst te worden, kun je proberen ervoor te zorgen dat niemand te dichtbij komt. Je laat weinig gevoelens zien, vertrouwt anderen moeilijk of doet alsof je niemand nodig hebt. Misschien heb je geleerd dat het veiliger is om alles zelf te doen dan om afhankelijk te zijn van iemand die je teleur kan stellen. Ook dat kan op korte termijn een gevoel van controle geven. Maar wanneer je iedereen op afstand houdt, wordt het moeilijker om ervaringen op te doen waarin vertrouwen juist goed uitpakt. Je kunt dan het idee krijgen dat je altijd alleen staat, terwijl je zelf misschien ook moeite hebt om anderen toe te laten. Dat betekent niet dat iedereen die afstandelijk is onzeker is, want mensen hebben verschillende persoonlijkheden en behoeften. Het gaat erom dat je bij jezelf leert herkennen wanneer jouw gedrag voortkomt uit een bewuste keuze en wanneer angst misschien meer invloed heeft dan je zelf doorhebt.

Ik vind dat we ook moeten praten over de invloed die onzekerheid op onze keuzes heeft. Soms kiezen mensen niet voor wat ze werkelijk willen, maar voor wat het veiligst voelt. Ze durven geen nieuwe opleiding te beginnen, solliciteren niet op een baan, spreken iemand niet aan of laten een kans voorbijgaan omdat ze bang zijn om te falen. Ze wachten totdat ze er helemaal klaar voor zijn, totdat ze geen twijfels meer hebben of totdat iemand anders bevestigt dat ze het kunnen. Maar die volledige zekerheid komt niet altijd. Soms moet je juist iets doen terwijl je nog twijfelt. Je leert niet fietsen door eerst jarenlang te wachten totdat je zeker weet dat je niet zult vallen. Je leert het door te oefenen, fouten te maken, je evenwicht te verliezen en opnieuw te proberen. In het leven werkt het vaak op een vergelijkbare manier. Je hoeft niet alles al te kunnen voordat je begint. Je hoeft niet te weten hoe iedere stap zal verlopen. Je mag ergens aan beginnen terwijl je nog onzeker bent en onderweg ontdekken wat je nodig hebt om verder te komen.

Dat betekent niet dat je zomaar iedere angst moet negeren. Soms is twijfel juist nuttig, omdat het je helpt om na te denken en risico’s te herkennen. Het verschil zit erin of je onzekerheid je helpt om een verstandige keuze te maken of dat ze je voortdurend tegenhoudt, zelfs wanneer je eigenlijk iets wilt proberen. Wanneer je bijvoorbeeld een nieuwe stap wilt zetten, kun je jezelf afvragen wat je precies spannend vindt. Ben je bang dat je een fout maakt, dat anderen je beoordelen of dat je niet weet wat je moet doen? Probeer vervolgens onderscheid te maken tussen wat je werkelijk weet en wat je alleen verwacht. Je weet misschien niet of iets gaat lukken, maar dat betekent nog niet dat het zal mislukken. Je weet misschien niet wat anderen van je zullen vinden, maar dat betekent nog niet dat ze negatief over je denken. Door zulke gedachten te onderzoeken, geef je jezelf de mogelijkheid om anders naar een situatie te kijken. Ik geloof dat je zelfvertrouwen niet alleen groeit door tegen jezelf te zeggen dat je goed genoeg bent. Het groeit ook door ervaringen op te doen waarin je merkt dat je op jezelf kunt vertrouwen. Wanneer je een afspraak met jezelf maakt en die nakomt, bouw je vertrouwen op. Wanneer je een moeilijke situatie aangaat, ook al vind je dat spannend, ontdek je dat je meer kunt verdragen dan je misschien dacht. Wanneer je een fout maakt en vervolgens probeert ervan te leren in plaats van jezelf helemaal af te schrijven, leer je dat je niet perfect hoeft te zijn om verder te komen. En wanneer je eerlijk durft te zeggen wat je voelt of nodig hebt, ontdek je dat je jezelf niet voortdurend hoeft te verbergen om geaccepteerd te worden. Zelfvertrouwen betekent voor mij niet dat je nooit twijfelt of nergens bang voor bent. Het betekent dat je leert om met die twijfel en angst om te gaan, zonder dat ze iedere keuze voor jou bepalen.

Daarbij vind ik het belangrijk dat je jezelf niet voortdurend vergelijkt met anderen. Je ziet vaak alleen de buitenkant van iemands leven. Je ziet wat iemand bereikt heeft, hoe iemand eruitziet, hoeveel vrienden iemand heeft of hoe zelfverzekerd iemand overkomt. Maar je weet niet altijd wat die persoon heeft moeten doorstaan, waar diegene mee worstelt of hoeveel onzekerheid er achter die buitenkant zit. Wanneer je jouw eigen twijfels vergelijkt met het deel van een ander dat je bewondert, maak je het jezelf bijna onmogelijk om tevreden te zijn. Er zal altijd iemand zijn die ergens beter in is, meer heeft bereikt of iets bezit wat jij ook graag zou willen. Dat hoeft geen probleem te zijn. Je kunt van anderen leren en inspiratie opdoen zonder jezelf kleiner te maken. De vraag is niet of jij beter bent dan iemand anders, maar of je bereid bent om jezelf te ontwikkelen en stappen te zetten die passen bij jouw leven. Wat ik ook wil meegeven, is dat je niet alles alleen hoeft uit te zoeken. Soms is onzekerheid zo sterk geworden dat je niet meer goed kunt zien welke gedachten eerlijk zijn en welke gedachten vooral door angst worden gevoed. Je kunt dan blijven rondlopen met dezelfde vragen, zonder dat je verder komt. Praten met iemand die je vertrouwt kan helpen om dingen vanuit een ander perspectief te bekijken. Dat betekent niet dat die ander jouw problemen voor je moet oplossen. Het betekent dat je niet altijd alleen hoeft te blijven met alles wat er in je hoofd gebeurt. Soms helpt het al wanneer iemand naar je luistert zonder direct te oordelen of met oplossingen te komen. En wanneer onzekerheid je dagelijks leven sterk beïnvloedt, je veel angst geeft of ervoor zorgt dat je steeds minder durft te doen, kan professionele ondersteuning je helpen om te begrijpen waar je tegenaan loopt en hoe je daarmee kunt leren omgaan. Uiteindelijk wil ik dat je begrijpt dat onzekerheid geen bewijs is dat je zwak bent en ook geen eigenschap die voor altijd bepaalt wie je zult zijn. Het is iets waar je last van kunt hebben, iets wat door ervaringen kan groeien en iets wat je gedrag kan beïnvloeden, maar het is niet je volledige identiteit. Je bent meer dan de dingen waaraan je twijfelt. Je bent meer dan de fouten die je hebt gemaakt en meer dan de mening die anderen ooit over je hebben uitgesproken. Je hoeft niet te wachten totdat je helemaal zeker bent van jezelf voordat je begint met leven. Je mag leren terwijl je onderweg bent, je mag vragen stellen, je mag fouten maken en je mag van gedachten veranderen. Je hoeft ook niet altijd sterk over te komen. Soms begint sterker worden juist bij het erkennen dat iets moeilijk voor je is en dat je daar iets aan wilt veranderen. Vanuit mijn eigen ervaringen en alles wat ik over menselijk gedrag heb onderzocht, vind ik dat we minder snel moeten oordelen over wat we aan de buitenkant zien. We moeten leren om verder te kijken en onszelf vragen te stellen over wat er werkelijk speelt. Waarom reageer ik op deze manier? Waarom vind ik het zo moeilijk om nee te zeggen? Waarom ben ik bang voor de mening van anderen? Waarom geloof ik complimenten niet, terwijl ik wel kritiek meteen aanneem? Waarom blijf ik situaties vermijden waarvan ik eigenlijk weet dat ik ze moet aangaan? Je hoeft niet direct op al die vragen een antwoord te hebben. Het belangrijkste is dat je bereid bent om eerlijk naar jezelf te kijken, zonder jezelf steeds naar beneden te halen. Want je kunt pas beginnen met veranderen wanneer je gaat herkennen wat je tegenhoudt.

Onzekerheid hoeft niet te verdwijnen voordat jij stappen kunt zetten. Je kunt leren om stappen te zetten terwijl je onzeker bent. Je hoeft niet eerst te bewijzen dat je goed genoeg bent om respect te verdienen. Je mag leren om jezelf met meer begrip te behandelen, je eigen grenzen te herkennen en keuzes te maken die passen bij de persoon die je wilt worden. Sterker worden in het leven betekent voor mij niet dat je nooit meer twijfelt, maar dat je jezelf niet langer door iedere twijfel laat tegenhouden.

Wil je hier iets mee mee doen, je kan me altijd berichten!

Tony